Lịch vạn niên

Lịch âm hôm nay ‹ Hôm qua Ngày mai › Hôm nay Sao chép thông tin ngày Dương Lịch Âm Lịch Lịch tháng ‹ › In lịch tháng Tải CSV Chỉ nhấn mạnh ngày hoàng đạo Thứ haiT2 Thứ baT3 Thứ tưT4 Thứ nămT5 Thứ sáuT6 Thứ bảyT7 Chủ nhậtCN Số lớn là dương lịch, […]

1. Khái niệm và cấu trúc tri thức của lịch vạn niên

1.1 Định nghĩa và phạm vi

Thuật ngữ “vạn niên lịch” (萬年曆) trong tiếng Việt chỉ bảng tra hoặc sách in sắp xếp dữ liệu lịch của nhiều năm liền nhau, thường gồm ngày dương và ngày âm đối chiếu, Can Chi, tiết khí và các thông tin chọn ngày giờ. Chữ “vạn” mang nghĩa bóng là “lâu dài”, không phải đúng mười nghìn năm. Các ấn bản thường chỉ phủ vài thế kỷ (một bộ in năm 2000 đối chiếu âm – dương lịch giai đoạn 1780–2060), còn công trình đối chiếu dài nhất bằng tiếng Việt mà tôi kiểm chứng được là bảng 2.030 năm (từ năm 1 đến 2030) của Lê Thành Lân (2007). Phần mềm hiện đại tính được hầu như mọi năm, nhưng độ tin cậy giảm dần khi đi xa khỏi giai đoạn có dữ liệu thiên văn và lịch sử kiểm chứng được (xem mục 4.6).

Cần tránh nhầm với “perpetual calendar” trong tiếng Anh. Ở đó, thuật ngữ thường chỉ công cụ xác định thứ trong tuần của một ngày bất kỳ (bảng tra, công thức Zeller, quy tắc Doomsday của Conway), tức là bài toán số học của dương lịch. Lịch vạn niên Đông Á rộng hơn nhiều: nó phải giải bài toán thiên văn của âm dương lịch, đồng thời chứa các chu kỳ số học và một lớp trạch cát.

1.2 Lịch vạn niên khác gì lịch âm và lịch dương?

Câu hỏi cần được đặt lại cho đúng phạm trù. Dương lịch, âm lịch và âm dương lịch là các hệ lịch, phân biệt theo chu kỳ thiên văn mà chúng bám theo. Lịch vạn niên không phải hệ thứ tư: nó là bảng tổng hợp dữ liệu của nhiều hệ cùng lúc.

Ba điểm cần nhấn mạnh. Thứ nhất, năm trung bình của lịch Gregory (365,2425 ngày) dài hơn năm chí tuyến (khoảng 365,2422 ngày) cỡ 0,0003 ngày, tức tích lũy xấp xỉ một ngày sau ba nghìn năm. Lịch Julian dùng 365,25 ngày nên trôi nhanh hơn nhiều: đến năm 1582 đã lệch khoảng 10 ngày, và cải cách của Giáo hoàng Gregory XIII bỏ 10 ngày (sau 4/10/1582 là 15/10/1582). Thứ hai, 12 tháng giao hội chỉ dài khoảng 354,37 ngày, ngắn hơn năm chí tuyến khoảng 10,9 ngày, nên một lịch thuần âm sẽ để các mùa “chạy” qua cả năm lịch sau khoảng 33–34 năm; âm dương lịch cần tháng nhuận chính vì vậy. Thứ ba, “âm lịch” chỉ là tên thông tục: lịch này dựa đồng thời vào Mặt Trăng (tháng) và Mặt Trời (năm, tiết khí) nên về kỹ thuật là âm dương lịch, còn gọi là nông lịch.

1.3 Những thông tin thường có trên một tờ lịch

Bảng này cho thấy một điều thường bị bỏ qua: phần lớn những gì trông “huyền bí” trên tờ lịch (Can Chi, Trực, Tú, Hoàng đạo) được sinh ra bằng phép tính số học đơn giản, có thể lập trình và tái tạo chính xác. Cái không kiểm chứng được là ý nghĩa tốt – xấu gán cho các ký hiệu đó, không phải bản thân ký hiệu.

1.4 Vì sao lịch vạn niên tồn tại qua nhiều thế hệ?

Không có một nguyên nhân duy nhất. Các giả thuyết dưới đây bổ sung cho nhau và chưa được kiểm định riêng rẽ bằng thực nghiệm.

1. Điều phối xã hội. Một cộng đồng cần cùng biết ngày giỗ, ngày hội, ngày họp chợ. Một bảng lịch chung làm giảm chi phí phối hợp.
2. Quyền lực và tính chính danh. Ở Đông Á, soạn và ban lịch là đặc quyền của triều đình; lịch pháp từng là bí thuật gia truyền của quan làm lịch (Hoàng Xuân Hãn). Việc lịch “có người lo” tạo niềm tin vào trật tự thời gian.
3. Độ tin cậy kiểm chứng được của tầng A. Tiết khí, nhật thực, nguyệt thực, pha Trăng dự báo được và thường đúng. Niềm tin này dễ lan sang tầng C, dù hai tầng có tư cách bằng chứng rất khác nhau.
4. Chức năng nghi lễ và tâm lý. Nghiên cứu tâm lý học cho thấy nghi thức có thể giảm lo âu và tăng cảm giác kiểm soát (Norton và Gino 2014; Brooks và cộng sự 2016). Đó là tác dụng của hành vi nghi lễ, không chứng minh rằng ngày được chọn có hiệu lực.
5. Bản sắc và ký ức tập thể. Giỗ, Tết, rằm, lễ hội gắn chặt với ngày âm dương lịch; bỏ lịch là bỏ một phần thực hành văn hóa.
6. Khả năng đổi phương tiện. Từ bản chép tay sang bản in, rồi phần mềm và ứng dụng, lịch vạn niên luôn đổi vỏ mà giữ nội dung.

2. Hành trình lịch sử của lịch vạn niên

2.1 Nhu cầu đo đếm thời gian của con người

Con người có ba “đồng hồ” tự nhiên: ngày (Trái Đất quay), tháng (pha Trăng, chu kỳ giao hội 29,53 ngày) và năm (mùa, chu kỳ chí tuyến 365,24 ngày). Chúng không chia hết cho nhau: một năm chứa khoảng 12,37 tháng. Mọi hệ lịch là một cách thỏa hiệp với sự không thông ước đó.

Động lực quan sát bầu trời gồm hẹn ngày nghi lễ, tính mùa gieo trồng, quản lý thuế và lao dịch và, ở các nhà nước cổ đại Đông Á, khẳng định tính chính danh của người cầm quyền: lịch do thiên tử ban hành. Hoàng Xuân Hãn nhấn mạnh quan niệm xưa coi soạn lịch và ban lịch là trách nhiệm của vua với tư cách trung gian giữa Trời và dân, còn việc “ban sóc” cho chư hầu mang ý nghĩa chính trị (theo bản tin của Trung tâm Thông tin – Tư liệu, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam).

2.2 Nguồn gốc âm dương lịch Đông Á

Bảng dưới đây tóm tắt các mốc kỹ thuật chính dẫn đến hệ lịch mà Việt Nam kế thừa. Mốc sớm mang tính tổng hợp của nhiều nghiên cứu và có độ bất định lớn hơn mốc muộn.

Một điểm đáng chú ý về phương pháp: cho đến năm 1645, tiết khí ở Trung Hoa tính theo chuyển động trung bình của Mặt Trời, nên tháng nhuận có khả năng rơi vào bất kỳ tháng nào; từ đó trở đi tính theo vị trí thực, nên tháng nhuận phân bố theo mùa khác trước (Liu và Stephenson 1998). Nghĩa là cùng một quy tắc “tháng không có Trung khí” cho kết quả khác nhau tùy việc Trung khí được tính theo kiểu nào. Đây là gốc kỹ thuật của nhiều khác biệt giữa các lịch cổ.

2.3 Lịch pháp Việt Nam qua các triều đại

Việc xác định Việt Nam dùng lịch nào ở từng thời kỳ còn nhiều điểm chưa thống nhất. Bảng sau tổng hợp từ công trình của Hoàng Xuân Hãn, Lê Thành Lân và bảng tổng quan trên Wikipedia (nguồn thứ cấp), cần đọc với mức dè dặt tương ứng.

Riêng lịch Vạn Toàn tư liệu còn ít. Lê Thành Lân (2006) cho biết lịch Nam Hà (Đàng Trong) gồm 171 năm, từ Tân Mùi (1631) đến Tân Dậu (1801), trong khi bảng tổng quan Wikipedia ghi mốc cuối là 1812. Sự chênh mốc này nên được xem là vấn đề mở, không phải kết luận.

Về bước chuyển sang Hiệp Kỷ thời Nguyễn: Nguyễn Hữu Thận (1757–1831), trong chuyến đi sứ đầu thế kỷ XIX, mua nhiều sách toán và thiên văn, trong đó có bộ lịch tượng khảo thành của nhà Thanh; triều Nguyễn dựa vào đó để theo phép Thời Hiến và gọi lịch là Hiệp Kỷ từ năm 1813. Lịch này vẫn được triều đình dùng đến giữa thế kỷ XX; một ví dụ còn lưu là bản lịch năm Giáp Thân, Bảo Đại thứ 19 (1944), mang tên “Đại Nam Hiệp Kỷ lịch”. Điểm mấu chốt về phương pháp là việc Hiệp Kỷ tách khỏi Thời Hiến từ 1841 vì chênh kinh độ: đây là tiền lệ lịch sử của khác biệt múi giờ ngày nay (mục 4.4).

2.4 Vai trò của các cơ quan thiên văn

Mỗi triều đại có một bộ máy làm lịch: Thái sử cục (Trần), Tư thiên giám (Lê), Chiêm hầu tư (chúa Nguyễn ở Đàng Trong), Khâm Thiên giám (Nguyễn, đặt ở Huế; di tích hiện đã được xếp hạng cấp quốc gia). Các cơ quan này làm bốn việc: quan sát thiên tượng (nhật thực, nguyệt thực, hành tinh), tính và ban lịch hằng năm, chọn ngày giờ cho nghi lễ triều đình, và đào tạo nhân sự.

Nghiên cứu về Khâm Thiên giám triều Nguyễn cho biết việc đào tạo thiên văn có thời hạn học ba năm và chủ yếu tập trung vào các chòm sao liên quan đến thời tiết, mùa vụ. Thiên tượng còn tác động trực tiếp đến nghi lễ: châu bản triều Tự Đức ghi việc dừng thiết triều chúc Tết và ban yến vì sáng mồng một có nhật thực lại đang có dịch bệnh. Ngược lại, các ghi chép nhật thực trong chính sử Việt Nam ngày nay được các nhà thiên văn học sử dụng làm dữ liệu nghiên cứu, cho thấy tầng A của lịch pháp cổ có giá trị khoa học độc lập với tầng C.

2.5 Sự hình thành quy ước múi giờ UTC+7

Cần phân biệt hai lớp. Lớp một là chuẩn giờ dân sự: Việt Nam dùng giờ nào trong từng thời kỳ. Lớp hai là quy định lấy giờ đó làm cơ sở tính ngày sóc và tiết khí cho âm dương lịch. Bảng dưới đây dựa trên cơ sở dữ liệu múi giờ IANA (biên soạn từ sách của Trần Tiến Bình) và các tổng quan thứ cấp; riêng giai đoạn 1947–1967 các nguồn chưa thống nhất.

Quyết định 121/CP ngày 8/8/1967 (Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký) khẳng định múi giờ thứ bảy là giờ chính thức và âm lịch được tính theo múi giờ này; kinh tuyến trung tâm của múi 7 là 105° Đông, thích hợp với vị trí địa lý của Việt Nam hơn múi 8 (120° Đông). Hệ quả cho lịch rất cụ thể: trong giai đoạn 1960–1975, hai miền dùng hai múi giờ khác nhau nên có năm ngày Tết hai miền lệch một ngày (mục 4.4). Người dùng cần lưu ý rằng các phần mềm hiện đại thường tính mọi năm theo UTC+7, nên ngày hiển thị cho các năm trước 1975 ở miền Nam có thể khác ngày dân thực sự dùng lúc đó.